Chuyên đề Đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá môn Lịch sử

 TRƯỜNG THCS PHONG TÂN
 CHUYÊN ĐỀ 
 Đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá môn Lịch sử
 Người thực hiện: Nguyễn Thị Xuyên
 I.ĐẶT VẤN ĐỀ
 Môn lịch sử là môn học mang tính đặc thù và đặc biệt. Đây cũng là môn học 
nắm giữ lợi thế tốt nhất, hiệu quả nhất trong việc giáo dục lòng yêu nước và ý thức 
trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với Tổ Quốc. Chúng ta đã và đang thực hiện đổi mới 
mạnh mẽ trong giáo dục nhưng đổi mới mang lại hiệu quả hay không là nằm ở chính 
giáo viên.
 Trong chương trình giáo dục phổ thông 2018, ở cấp học THCS nội dung giáo 
dục lịch sử được tích hợp trong môn Lịch sử và Địa lý; lịch sử địa phương cũng được 
đưa vào dạy học bắt buộc ở tất cả các lớp.
 Phương pháp dạy Lịch sử trong các nhà trường vẫn thiên về sự kiện, số liệu, 
chưa phát huy được nhiều sáng tạo, cá tính của học sinh trong việc học. Việc kiểm 
tra, đánh giá môn Lịch sử vẫn chỉ chú ý vào mốc, số liệu, sự kiện mà chưa quan tâm 
nhiều đến tư duy, ý nghĩa của các sự kiện lịch sử. Phương pháp kiểm tra đánh giá chỉ 
dừng lại ở mức độ kiểm tra kiến thức lịch sử của học sinh về các sự kiện, ngày tháng 
năm với yêu cầu học sinh phải học thuộc lòng một cách máy móc, rất ít câu gợi mở 
nâng cao. Với các PPDH, KTĐG như vậy thì không thể nâng cao chất lượng nói 
chung và chất lượng môn lịch sử nói riêng. Chính vì thế mà, Bộ GD&ĐT đã chỉ đạo 
tại công văn 4020/BGDĐT-GDtrH về việc hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ giáo dục 
trung học năm học 2022- 2023 của Bộ GD&ĐT có nêu rõ: Đối với môn Lịch sử cần 
tăng cường khai thác và sử dụng các nguồn sử liệu khác nhau để tái hiện, phục dựng 
lịch sử một cách khoa học, khách quan, chân thực; gắn với hoạt động thực hành, thực 
tiễn nhằm phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh trong dạy học Lịch sử.
 -Xuất phát từ thực tế trên, tôi nhận thấy vấn đề “Đổi mới phương pháp dạy học 
và đổi mới kiểm tra, đánh giá môn Lịch sử trong trường THCS là hết sức thiết thực, 
cần thiết. 
 II. NỘI DUNG ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VÀ KIỂM TRA 
ĐÁNH GIÁ MÔN LỊCH SỬ 
 1. Thực trạng dạy học môn lịch sử
 Ở Việt Nam ta với môn Lịch sử trong nhà trường hiện nay thầy không muốn 
dạy, trò chẳng muốn học, phụ huynh chẳng mấy ai thích cho con mình học môn lịch 
sử, không cho con em mình thi vào khối C vì ra trường ít có việc làm. Nguyên nhân 
là nội dung sách giáo khoa lịch sử so với các môn học khác quá dài, nhiều sự kiện, 
nhiều niên đại, lượng kiến thức phải tiếp thu trong một tiết học còn nhiều, học sinh 
khó nắm vững, làm các em chán nản không thích thú học môn lịch sử . 
 Trong nhà trường còn nhiều giáo viên sử dụng phương pháp dạy học truyền 
thống thụ động, giáo viên nắm vai trò chủ đạo truyền đạt kiến thức còn học sinh chỉ 
 1 thụ động lắng nghe và ghi chép lại. Cách dạy và học như vậy không những không 
phát huy được tính tích cực học tập của học sinh mà còn làm các em mất dần đi tư 
duy sáng tạo, độc lập của mình. Điều này đã không còn phù hợp với yêu cầu của thời 
đại ngày nay.
 Xuất phát từ những vấn đề trên, việc dạy học môn Lịch sử trong Chương 
trình giáo dục phổ thông mới (2018) hiện đang là vấn đề được dư luận hết sức 
quan tâm. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 ban hành thì vấn đề đổi mới giáo 
dục mang tính tổng thể, toàn diện. Có thể nói khung Chương trình giáo dục phổ thông 
2018 là kịch bản đổi mới tổng thể, bài bản nhất từ trước đến nay, khung cho toàn bộ 
sự đổi mới. Việc đổi mới từng môn học, từng nội dung, phương pháp, sách giáo khoa, 
kiểm tra, đánh giá sẽ dẫn đến sự thay đổi về lượng và chất.
 Hiện nay, yêu cầu đặt ra cho ngành giáo dục là phải đào tạo những con người 
năng động, sáng tạo, biết phản biện xã hội, biết khai thác thông tin khi có công nghệ 
4.0 đang bùng nổ. Con người mới phải thích ứng với môi trường xã hội mở cửa, hội 
nhập quốc tế. Môi trường đó không dung nạp và phù hợp với những ai không chủ 
động tìm tòi, sáng tạo và vươn lên. 
 Như vậy, rõ ràng cách dạy truyền thống đã không còn phù hợp. Đổi mới 
phương pháp dạy học hiện nay là phải gắn liền với việc phát huy tính tích cực học tập 
của học sinh. 
 Chương trình môn Lịch sử chú trọng việc đổi mới phương pháp giáo dục, 
với định hướng chung là đề cao vai trò chủ thể học tập, phát huy tính tích cực, chủ 
động, sáng tạo của học sinh; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ 
máy móc; tập trung rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, bồi dưỡng 
phương pháp học tập, năng lực tự học để học sinh có thể tiếp tục tìm hiểu, mở rộng 
vốn văn hoá cần thiết cho bản thân. 
 2.Một phương pháp có thể sử dụng trong đổi mới PPDH có hiệu quả:
 Thực hiện dạy và học tích cực không có nghĩa là gạt bỏ các phương pháp dạy 
học truyền thống. Trong hệ thống các phương pháp dạy học quen thuộc có nhiều 
phương pháp tích cực. Đổi mới phương pháp dạy và học cần kế thừa, phát triển 
những mặt tích cực của hệ thống phương pháp dạy học quen thuộc, đồng thời cần học 
hỏi, vận dụng một số phương pháp mới, phù hợp với hoàn cảnh, thực tiễn Trong 
giảng dạy môn Lịch sử , không có phương pháp nào là vạn năng. Tùy theo điều kiện 
cụ thể có thể lựa chọn phương pháp khác nhau. 
 Phương pháp nêu vấn đề
a.Nhiệm vụ của giáo viên:
- Giáo viên tạo tình huống có vấn đề:
 Vấn đề đưa ra phải ‘mới” đối với HS, phù hợp với mục tiêu cụ thể của từng bài 
học, tiết học.
- Hướng dẫn cách giải quyết tình huống:
 2 GV không chỉ nêu vấn đề và yêu cầu HS giải quyết theo lối “khoán trắng”, áp 
đặt mà cần giúp đỡ với tư cách là người cố vấn học tập bằng nhiều biện pháp khác 
nhau: đặt câu hỏi gợi mở, cung cấp danh mục tài liệu cần đọc, giải thích những khái 
niệm mới 
- Chủ trì thảo luận, giải quyết vấn đề
 Tùy theo vấn đề mà có thể tổ chức trình bày kết quả tại nhóm, lớp hoặc kết hợp 
thảo luận ở nhóm trước, lớp sau
 Các nhóm hoặc cá nhân sẽ thay nhau trình bày kết quả nghiên cứu của mình. 
GV giữ vai trò điều khiển, thảo luận chung ở lớp. Trong thảo luận các vấn đề lịch sử, 
sẽ có nhiều câu hỏi chất vấn, tranh luận. GV không trực tiếp trả lời mà nên hướng dẫn 
HS tự trả lời.
- Tổng kết đánh giá và hướng dẫn nội dung nghiên cứu tiếp theo
 Tùy theo thời gian và nội dung vấn đề mà chủ động kết thúc việc thảo luận, có 
thể kết luận chốt lại vấn đề, nhưng cũng có thể để ngỏ kèm theo sự gợi ý cho HS tiếp 
tục nghiên cứu. Căn cứ vào kết quả của từng buổi thảo luận, GV đánh giá và cho 
điểm.
b. Nhiệm vụ của người học (thi công)
- Đọc tài liệu và tiếp xúc với nguồn thông tin khác nhau (sách báo, tạp chí, phim 
ảnh ) HS bắt đầu hình thành ý tưởng của mình, phát huy tính chủ thể trong quá trình 
học tập. Môn LS có nhiều nguồn tài liệu, nhưng do thời gian có hạn, trước hết HS cần 
đọc đủ những tài liệu được hướng dẫn. Khi đọc phải kết hợp với ghi chép và từng 
bước trả lời những câu hỏi gợi mở.
- Làm báo cáo kết quả giải quyết vấn đề
 Trên cơ sở nghiên cứu các tài liệu, HS trình bày kết quả bằng văn bản. Đây 
cũng là bước cần được thực hiện độc lập giữa các HS/nhóm HS.
- Trình bày trước lớp kết quả nghiên cứu
 HS có trách nhiệm thay nhau trình bày trước lớp. GV nên tạo thói quen cho 
mọi HS đều luôn trong tư thế sẵn sàng trả lời các câu hỏi. Đây cũng là cơ hội để HS 
rèn luyện khả năng diễn đạt trước đông người.
 Phương pháp thảo luận nhóm tại lớp
a. Khái niệm
 Trong dạy học Lịch sử có nhiều hình thức hợp tác theo nhóm nhằm giải quyết 
những nhiệm vụ học tập khác nhau ở trong hoặc ngoài lớp. 
 Để thực hành phương pháp này, cần chia lớp thành nhiều nhóm nhỏ khoảng 5 
HS, chỗ ngồi cố định ở gần nhau, tránh phải thay đổi chỗ khi thảo luận.
 Câu hỏi để thảo luận nhóm tại lớp cần đáp ứng những yêu cầu sau:
 - Nhằm vào những kiến thức cơ bản. Tài liệu phục vụ việc chuẩn bị trả lời phải 
được chọn lọc kỹ bao gồm tài liệu bắt buộc và tham khảo đã công bố trước
 - Kích thích tư duy cho mỗi HS bằng những câu hỏi có yêu cầu vận dụng kiến 
thức, so sánh, giải thích, nhận xét, đánh giá.
 VD1: Vai trò của Nguyễn Ái Quốc tại Hội nghị thành lập ĐCSVN?
 VD2: Tại sao trong cuộc kháng chiến chống Pháp (1945-1954), nhân dân ta phải 
 đánh lâu dài?
 3 VD3: Giữa các chiến lược chiến tranh của đế quốc Mỹ ở miền Nam VN có những 
 điểm gì giống nhau?
 - Thời lượng để thảo luận mỗi câu hỏi nhóm khoảng 10 phút nên không thể đặt ra 
 những câu hỏi với nội dung trả lời quá dài mà là vừa tầm kèm theo sự gợi ý cần 
 thiết. Những câu hỏi lớn có thể chia thành nhiều câu hỏi nhỏ hơn.
 VD: “ Vì sao trong quá trình tìm đường cứu nước, NQA đã lựa chọn con đường 
 giải phóng dân tộc theo khuynh hướng chính trị vô sản?” có thể chia thành câu 
 hỏi nhỏ hơn:
 Câu 1.Bối cảnh thời đại có tác động gì đến quá trình tìm đường cứu nước của 
 Nguyễn Ái Quốc?
 Câu 2.Vì sao các phong trào yêu nước chống Pháp của dân tộc VN cuối thế kỉ 
 XIX, đầu thế kỉ XX thất bại? Sự thất bại đó đặt ra yêu cầu gì?
 Câu 3. Trí tuệ và nhãn quan chính trị của Nguyễn Ái Quốc biểu hiện như thế nào 
 trong quá trình tìm đường cứu nước?
 Dạy và học LS bằng PP thảo luận nhóm tại lớp có ý nghĩa rất quan trọng trong 
việc đổi mới PPDH hiện nay. PP này có tác dụng kích thích sự hợp tác của tất cả các 
thành viên trong nhóm. ..
 b. Quy trình
 - Nhiệm vụ của GV (chủ đạo)
 + Lựa chọn câu hỏi, nội dung thảo luận theo trình tự chặt chẽ, đảm bảo tính hệ 
thống của môn học, nhằm vào trọng tâm kiến thức.
 + Hướng dẫn chuẩn bị: giới thiệu những tài liệu cần đọc (chính xác đến từng 
trang), nêu câu hỏi gợi ý (nếu cần), hướng dẫn cách viết câu trả lời
 + Tổ chức các nhóm học tập, giao nhiệm vụ cụ thể cho từng nhóm
 + Hướng dẫn hoạt động của nhóm
 + Chủ trì thảo luận chung của cả lớp, điều hành các nhóm thay nhau trình bày 
trước lớp, đặt câu hỏi gợi ý khi cần thiết nhằm hướng dẫn HS trả lời đúng yêu cầu 
của từng câu hỏi, tránh bao biện, trả lời thay, mang tính áp đặt.
 + Đánh giá, nhận xét, hướng dẫn tự học, bổ sung và hoàn chỉnh đề cương và cho 
điểm một số nhóm hoặc cá nhân
 Nhiệm vụ của HS (chủ động)
 + Chuẩn bị: từng cá nhân đọc tài liệu, làm đề cương theo hướng dẫn của GV 
(đối với những câu hỏi/ chủ đề cần chuẩn bị ở nhà)
 + Tiến hành thảo luận tại nhóm
 + Thảo luận chung ở lớp: đại diện nhóm thay nhau trình bày kết quả làm việc 
của nhóm. Cả lớp tranh luận, chất vấn hoặc trả lời chất vấn.
 + Hoàn chỉnh đề cương
 Lưu ý: GV không quá lạm dụng phương pháp thảo luận nhóm vì nội dung và 
cách thức tổ chức không hiệu quả dẫn đến mất thời gian.
 3.Thực hiện đổi mới kiểm tra ,đánh giá môn Lịch sử
 a.Mục đích đổi mới kiểm tra, đánh giá: 
 4 -Bộ GDĐT đã ban hành Thông tư 22/2021/TT-BGDĐT về kiểm tra đánh giá 
kết quả học tập học sinh trung học là căn cứ để giáo viên tổ chức kiểm tra đánh giá 
môn học Lịch sử. Mặt khác, việc kiểm tra đánh giá môn Lịch sử là một nội dung quan 
trọng của đợt tập huấn việc điều chỉnh chương trình môn Lịch sử, qua đó giúp giáo 
viên biết cách vận dụng những đổi mới kiểm tra đánh giá trong tổ chức dạy học, từ 
kiểm tra đánh giá thường xuyên đến đánh giá định kì.
 - Bộ GDĐT tiếp tục tăng cường chỉ đạo đổi mới kiểm tra đánh giá môn Lịch sử 
theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Chú trọng đổi mới việc ra 
câu hỏi kiểm tra đánh giá nhằm khai khai thác các nguồn sử liệu, tranh ảnh, lược đồ, 
câu hỏi mở tạo điều kiện cho học sinh tự biểu đạt chính kiến của mình về các vấn đề 
lịch sử, hướng tới đánh giá phẩm chất và năng lực học sinh, khắc phục tình trạng ghi 
nhớ sự kiện một cách máy móc.
 - Đối với học sinh:
 KTĐG là thước đo kết quả học tập của học sinh trong từng môn học cụ thể. 
Việc KTĐG thường xuyên (bao gồm KTĐG của giáo viên và hoạt động tự KTĐG của 
học sinh) tạo nên mối “liên hệ ngược” giúp các em tự điều chỉnh hoạt động học tập 
của mình. Thông qua đó khắc sâu kiến thức và giáo dục tư tưởng tình cảm cho các 
em. Qua kiểm tra đánh giá để các em có thể tự đánh giá kết quả học tập của mình, từ 
đó ra sức học tập phấn đấu vươn lên.
 - Đối với giáo viên:
 KTĐG thường xuyên, nghiêm túc, cung cấp cho giáo viên những thông tin 
tương đối chính xác và toàn diện về mức độ hiểu và nắm kiến thức của học sinh đạt 
hay chưa đạt so với mục tiêu môn học đề ra, nắm được mức độ tiến bộ hay sút kém 
của từng học sinh để có những biện pháp khuyến khích, động viên hay giúp đỡ, bồi 
dưỡng kịp thời, điều chỉnh phương pháp dạy học cho phù hợp, hiệu quả hơn.
 b.Nội dung cần đổi mới kiểm tra, đánh giá HS:
 -Kiểm tra việc nắm kiến thức cơ bản của học sinh
 - Kiểm tra sự thông hiểu kiến thức của học sinh
 - Kiểm tra kỹ năng vận dụng kiến thức và thực hành của học sinh.
 c.Phương pháp kiểm tra, đánh giá: 
 Lựa chọn phương pháp KTĐG phù hợp với với đối tượng học sinh, với nhà 
trường, với xu thế chung của tình hình KTĐG hiện nay. 
 - Đối với câu hỏi tự luận: Đòi hỏi học sinh phải vận dụng vốn kiến thức, kinh 
nghiệm học tập để tự trình bày ý kiến về vấn đề mà câu hỏi nêu ra.
 - Đối với câu hỏi trắc nghiệm khách quan: Câu hỏi trắc nghiệm khách quan 
trong dạy học lịch sử gồm nhiều loại: Trắc nghiệm đúng - sai, trắc nghiệm nhiều lựa 
chọn, trắc nghiệm điền khuyết, trắc nghiệm đối chiếu - cặp đôi, thực hành (vẽ bản đồ, 
biểu đồ). Câu hỏi kiểm tra trắc nghiệm cho phép bao kín kiến thức của chương trình, 
trong đó mỗi câu chỉ nêu ra một vấn đề cùng những thông tin cần thiết để học sinh 
lựa chọn câu trả lời ngắn, song lại có độ tin cậy cao đòi hỏi học sinh phải tích luỹ 
được nhiều kiến thức.
 d. Mô tả về cấp độ tư duy vận dụng trong dạy học lịch sử:
 5 Cấp độ tư duy Mô tả
Nhận biết Học sinh nhớ được (bản chất) những khái niệm cơ bản của 
 chủ đề. Đây là bậc thấp nhất của nhận thức, khi học sinh kể 
 tên, nêu lại, nhớ lại một sự kiện, hiện tượng.
 Thí dụ: Học sinh nhớ được ngày, tháng của một sự kiện lịch 
 sử, tên một nhân vật lịch sử cụ thể.
Thông hiểu Học sinh hiểu các khái niệm cơ bản 
 Ở bậc nhận thức này, học sinh có thể giải thích được một 
 sự kiện, hiện tượng lịch sử, tóm tắt được diễn biến một sự 
 kiện, nghe và trả lời được câu hỏi có liên quan.
 Thí dụ: Học sinh có thể giải thích được sự kiện lịch sử diễn 
 ra như thế nào.
Vận dụng ở cấp độ Ở bậc nhận thức này, học sinh có thể sử dụng được kiến 
thấp thức để giải quyết 1 tình huống cụ thể.
 Thí dụ: áp dụng một sự kiện lịch sử này để lý giải một sự 
 kiện khác
Vận dụng ở cấp độ cao Học sinh có khả năng sử dụng các khái niệm cơ bản để giải 
 quyết một vấn đề mới hoặc không quen thuộc chưa từng 
 được học hoặc trải nghiệm trước đây
 Ở bậc này học sinh phải xác định được những thành tố 
 trong 1 tổng thể và mối quan hệ qua lại giữa chúng; phát 
 biểu ý kiến cá nhân và bảo vệ được ý kiến đó về 1 sự kiện, 
 hiện tượng hay nhân vật lịch sử nào đó.
 Thí dụ: tìm hiểu một sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử, 
 học sinh phải phân biệt, phân tích được các sự kiện, hiện 
 tượng, nhân vật lịch sử khác nhau, v.v.
 Hoặc học sinh đánh giá được một sự kiện, nhân vật lịch sử.
 III. KẾT LUẬN
 Đổi mới dạy học, kiểm tra và đánh giá môn Lịch sử là việc cần thiết, quan 
trọng, song “không thể nóng vội và cần có tầm nhìn đổi mới”. Có thể nhìn thấy con 
đường đi còn xa nhưng cần phải biết sẽ đi đến đâu. Đổi mới phải bắt đầu từ bên 
trong, từ chính đội ngũ giáo viên trước, sau đó thuyết phục xã hội để họ thay đổi nhận 
thức , nhìn nhận đúng với bộ môn lịch sử.
 Trên thực tế với bộ môn lịch sử cần đổi mới nhưng còn gặp nhiều khó khăn 
thách thức trong thời kì đổi mới với CNTT đang bùng nổ, nhiều giáo viên còn lúng 
túng, bỡ ngỡ trong việc thiết kế kế hoạch bài dạy theo tinh thần công văn mới (công 
văn 5512/BGD&ĐT) chưa mạnh dạn áp dụng các phương pháp DH tích cực, điều 
kiện cơ sở vật chất nhà trường chưa đáp ứng với yêu cầu đổi mới nhưng tôi hy 
vọng với tinh thần chỉ đạo đổi mới thông qua các đợt tập huấn chương trình GDPT 
2018 của Bộ GD &ĐT, mỗi thầy cô giáo sẽ có sự thay đổi từ nhận thức đến hành 
động để môn học lịch sử trong thời gian tới đạt hiệu quả cao./.
 6